زمينه سياسى معمارى دوره صفوى زمينه سياسى اين روزگار در نظر اول حاكى از اوضاع مطلوب براى برنامه‌ريزيهاى عظيم معمارى است . هركدام از شاهان صفوى سلطنت‌هاى بيست‌وپنج‌ساله و يا بيشتر داشتند - اسماعيل اول ، عباس دوم ، سليمان ، شاه سلطان حسين - ولى عباس اول و طهماسپ اول به ترتيب 41 و 52 سال سلطنت كردند . اين سلطنتهاى طولانى شرايط مطلوبى را براى عمليات مطمئن معمارى پديد مىآورد . امّا اين عمليات و اقدامها بطور پراكنده صورت گرفت چون تعدادى از اين شاهان يعنى اسماعيل اول و طهماسپ اول نتوانستند محركه لازم را از بالا تزريق كنند . به همين دليل در فاصله بين سالهاى 90 - 1500 م . كارهاى معمارى عظيمى در ايران صورت نپذيرفت ، يعنى قرنى كه از زمان ورود آل بويه به صحنه سياست در ايران بىسابقه بود . اين اوضاع با جلوس شاه عباس با پويائى تمام تغيير يافت ؛ و دليل آن هم بىترديد در اشتياق خود شاه و درباريان او به بناسازى و عمارت‌پردازى بود . آشكارا ارعاب برخاسته از سوى شاه بعضى از افراد بىحال دربارى را به تحرك واداشت چنان كه آرايش كارگزاران در اين قلمرو قابل توجه است يعنى اطباء ، فرماندهان نظامى ، امرا ، پيشكاران ، خواجگان و حكام همه درگير اين كار شدند . امّا فعاليت توأمان اينها باعث شد كه اصفهان به درجه والايى از تحول و تغيير دست يابد . سياحان اروپائى رقابت بين اين كارگزاران را براى برنامه‌ريزيهاى معمارى گزارش كرده‌اند ولى براى اين انگيزه و تحرك هيچ نوع محركه سياسى ارائه نداده‌اند . بعيد نيست كه رقباى قبيله‌اى و گروهى دربار صفوى سنگ بهانه رقابت خويشتن را در امر برنامه‌ريزيهاى معمارى يافته باشند . چنين مىنمايد كه زنان دربار در امر بناسازى چندان دست نداشته‌اند و زنانى كه از برنامه‌هاى معمارى حمايت كرده‌اند فقط به امر مدرسه‌سازى پرداخته‌اند ، يعنى گوهرشاد دوره تيمورى جانشينى براى خود در دوره صفوى نداشت . در خارج از محدوده دربار ، احتمالا طبقه تجار هم با حمايت مالى خود تعداد معتنابهى بازار ( در قزوين ، كرمان ، كاشان ، قم ، به غير از خود اصفهان ) برپا كرده‌اند « 1 » . بنابراين حمايت از معمارى در دوره پسين صفوى نسبت به سابق جهتگيرى وسيعى داشت . خود شاه هنوز نقشى عمده ايفاء مىكرد و عمارات او اغلب دربردارندهء نوعى انگيزه سياسى بود . استقرار تشيع به‌عنوان مذهب رسمى ايران ، بيان عالى خود را در گسترش و رشد زيارتگاهها پيدا كرد . اردبيل به سبب اينكه زيارتگاه خاص اعضاى سلسله صفوى بود از اهميت درخور برخوردار

--> ( 1 ) - استيونس ، صص 40 - 430 .